تغذیه در بیماری های مزمن

سندرم متابولیک (Metabolic syndrome)
 سندرم متالولیک مجموعه ای از عوامل خطرزای متابولیک است که در یک فرد وجود دارند. جدیدترین و گسترده ترین معیارهای شناسایی سندرم متابولیک، وجود دست کم 3 مورد از عوامل خطرزای متابولیک زیر می باشد :
1. چاقی مرکزی (شکمی) که با دور کمر اندازه گیری می‌شود:
•  بیش از 102 سانتیمتر در مردان
•  بیش از 88 سانتیمتر در زنان
 2. تری گلیسرید ناشتای خون150 mg/dl یا بیشتر، یا دریافت دارو بدلیل افزایش تری گلیسرید خون
3. کلسترول HDL پایین خون یا مصرف دارو به علت HDL پایین:
•  مردان: کمتر از   40 mg/dl
•   زنان: کمتر از   50 mg/dl
 4.  افزایش فشار خون به130/85 mg/dl یا بیشتر، یا مصرف دارو به‌دلیل پر فشاری خون

5. گلوکز (قندخون) ناشتا110 mg/dl یا بیشتر، یا مصرف دارو برای گلوکز خون بالا

 افرادی که مبتلا به سندروم متابولیک هستند و علائمی که در بالا ذکر شد را دارند لازم است نکات زیررا در برنامه غذایی خود رعایت کنند:
مصرف چربی های اشباع (چربی های حیوانی و روغن نباتی جامد و ...) و غذاها و روغن های حاوی اسید چرب ترانس بالاتر از 10% را محدود نمایند
 با استفاده از غلات کامل (نان های سبوس دار، حبوبات و ...) و میوه ها و سبزی های خام، میزان فیبر رژیم غذایی را افزایش دهند
 پروتئین سویا را به عنوان جایگزین گوشت، چندین بار در هفته مصرف کنند
از منابع غذایی فولات و ویتامینهای B6, B12, C و E  بیشتر مصرف کنند
 کل نمک مصرفی روزانه (داخل غذا یا اضافه شده به غذا) را به کمتر از 5 گرم (معادل یک قاشق مرباخوری) کاهش دهند
 از منابع پتاسیم مانند میوه ها و سبزی ها بیشتر استفاده کنند
بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا (Cardiovascular Diseases)

مصرف زیاد نمک و غذاهای شور، روغن‌ها و چربی‌ها و مواد شیرین، به‌طور مستقیم و غیر مستقیم از عوامل موثر در افزایش فشار‌خون و بروز بیماری های قلبی هستند.

 توصیه های کلی در این گروه از بیماریها به شرح زیر است:
 به‌ طور روزانه از میوه‌ها و سبزی‌های حاوی پتاسیم (سیب زمینی کباب شده، گریپ فروت، پرتقال، موز، لوبیا و ...) استفاده کنند
 مصرف روغن‌ها را کاهش دهند و انواع روغنهای گیاهی مایع مانند روغن زیتون، روغن سویا یا کلزا را جایگزین سایر روغن ها نمایند
 طی مشاوره با مشاور تغذیه و رژیم درمانی، رژیم غذایی کم کالری در پیش گیرند
  مصرف منابع کلسیم (شیر و انواع لبنیات کم چرب) را افزایش دهند
در مصرف نوشیدنی های کافئین دار مانند چای و قهوه، اعتدال را رعایت کنند
حداقل دوبار در هفته ماهی های غنی از امگا 3 مانند ماهی آزاد، قزل آلا و کپور را مصرف نمایند
  مصرف منابع ریبو فلاوین، اسیدفولیک و ویتامین هایC ،B12  وB6  را افزایش دهند

مصرف غذاهای شور را محدود کرده و از نمک در سر سفره اجتناب نمایند

هایپر لیپیدمی (Hyperlipidemia)
مواد غذایی به‌ طور مستقیم و غیر مستقیم بر میزان لیپیدهای خون اثرگذار هستند. به عنوان مثال روغن‌های زیتون، کلزا، سبوس برنج یا سبوس جو دوسر، لوبیای سویا، بادام زمینی و گردو سبب کاهشLDL  و کلسترول تام می شوند
 این بیماران در تغذیه خود موارد زیر را باید رعایت کنند:
با محدود کردن مصرف چربی های اشباع و کلسترول، رژیم غذایی کم چرب را در پیش گیرند
 روزانه از انواع حبوبات استفاده کنند
 مصرف زرده تخم مرغ را به 3 تا 4 عدد در هفته محدود کنند. در مصرف سفیده تخم مرغ این محدودیت وجود ندارد
  مصرف امعاء و احشاء (مانند دل و جگر و قلوه) را به حداکثر یک بار در ماه محدود کنند
مصرف ماهی و سایر آبزیان را برای تامین اسید چرب امگا 3 در پیش گیرند
 چای، پیاز، آب انگور و گریپ فروت که حاوی فلاونوئیدها هستند را مصرف نمایند
دیابت(Diabetes Mellitus)
غذا خوردن منظم در تنظیم قند خون اثر زیادی دارد، به ویژه در افرادی که تحت درمان دارویی یا انسولین هستند.
به این بیماران توصیه می شود:
 از مصرف قند های ساده خودداری کنند
 فعایت بدنی منظم (حداقل 30 دقیقه پیاده روی در روز) داشته باشند
  لبنیات کم چرب مصرف نمایند و به جای سس مایونز از خردل وآب لیمو یا نارنج تازه استفاده کنند
 به جای کره، از روغن مایع (ذرت،آفتابگردان، زیتون و مانند آن) استفاده کنند
  به جای سرخ کردن، از روش های آب پز یا بخار پز کردن استفاده نمایند
از غذاهای کنسرو شده و فراورده های گوشتی آماده استفاده نکنند
 از مصرف حجم زیاد مواد غذایی در یک وعده بپرهیزند
 در صورتی که اضافه وزن دارند، حتما" وزن خود را زیر نظر مشاور تغذیه کاهش دهند
 در برنامه غذایی خود از تمام گروه‌های غذایی به میزان متعادل استفاده کنند
مصرف نمک را به حداقل برسانند، زیرا خطر بروز بیماری های قلبی– عروقی در افراد مبتلا به دیابت زیاد است

 حتما" از مواد غذایی فیبردار مثل حبوبات، سبزی و میوه، جو و سبوس استفاده کنند

کم کاری تیروئید  (Hypothyroidism)
کنترل اضافه وزن ناشی از کاهش میزان متابولیسم، به ویژه در بیماران درمان نشده، از جمله نکات قابل توجه در درمان کم‌کاری تیروئید است.
به این بیماران توصیه می شود:
مصرف مواد پرکالری را در رژیم غذایی خود (برحسب سن، جنس و قد) محدود کنند. از آن جا که متابولیسم بدن این بیماران کاهش می یابد، باید به میزان انرژی دریافتی خود توجه داشته باشند تا دچار اضافه وزن و چاقی نشوند.
  مواد فیبردار (از گروه‌های غذایی نان و غلات و میوه ها و سبزی ها) را به میزان کافی مصرف کنند
  مصرف موادی مانند سویا، کلم، گل کلم، بروکلی و شلغم را محدود کنند
 مواد غذایی حاوی روی و مس که برای عملکرد تیروئید مفید هستند را بیشتر مصرف کنند. منابع غذایی عمده روی عبارتند ازگوشت، جگر و حبوبات، و منابع غذایی مس عبارتند از جگر، حبوبات و تخمه آفتاب گردان
پوکی استخوان  (Osteoporosis)
پوکی استخوان یکی از بیماری های شایع به ویژه در زنان کشورمان است که عمدتا به دلیل مصرف ناکافی منابع غذایی کلسیم و علل دیگری همچون مصرف زیاد غذاهای پروتئینی، شور، پرفیبر، حاوی کافئین و ... ایجاد می شود
به این بیماران توصیه میشود:
 روزانه کلسیم کافی (حداقل 1000 میلی گرم) از طریق مصرف منابع غنی آن خصوصا" انواع لبنیات کم‌چرب دریافت شود. یک لیوان شیر حدودا دارای 300 میلی گرم کلسیم است. بنابراین اگر یک فرد بزرگسال روزانه 2 تا 3 لیوان شیر یا معادل آن ماست یا پنیر یا کشک دریافت کند، نیاز کلسیم وی تامین خواهد شد
 برای جذب کلسیم باید مقادیر کافی ویتامین D (حدود 400 واحد بین المللی در روز) از نور مستقیم خورشید و منابع غذایی آن (زرده تخم مرغ، جگر، ماهی) دریافت شود. مدت زمان استفاده از نور خورشید حدود 10 دقیقه در روز و دست کم دو الی سه بار در هفته است و کافی است صورت، دست ها و بازوها در شرایط محیطی سالم در معرض آن قرار گیرد
 نوشیدنی های طبیعی مانند آب میوه، دوغ و انواع شربت ها به جای نوشابه های کافئین دار (انواع کولاها، چای و قهوه) مصرف شوند
 انواع ماهی به ویژه ماهی هایی که با استخوان مصرف می شوند را به عنوان منابع غنی از پروتئین، کلسیم، روی، فلوئور و ویتامین D مصرف نمایند

 لازم است همواره وزن در محدوده ایده آل حفظ گردد و از افزایش یا کاهش مفرط آن پرهیز شود

آرتروز(Osteoarthritis)
 کاهش فشار ناشی از اضافه وزن و چاقی بر روی مفاصل، افزایش مصرف پروتئین و کلسیم و محدود کردن مصرف چربی‌ها و کربوهیدراتها از عوامل کمک کننده به درمان این بیماری است. هیچ برنامه غذایی شناخته شده‌ای جهت پیشگیری، درمان یا تسکین آرتروز جز برخی توصیه های تغذیه ای وجود ندارد.
به این بیماران توصیه می شود:
 رژیم غذایی کم کالری را رعایت نمایند. افزایش وزن با آرتریت مرتبط است. کاهش وزن، اغلب درد آرتریت در دستها را هم با وجود اینکه متحمل وزن بدن نیستند، بهبود می بخشد
 مصرف انواع ماهی را در برنامه غذایی خود افزایش دهند. مصرف مکمل های امگا– 3 نیز می تواند کمک کننده باشد
 مواد غذایی غنی از ویتامینE  نظیر جوانه غلات که می تواند در کاهش التهاب مفاصل موثر باشد را مصرف نمایند
 اسیدفولیک و ویتامین B12 که نیاز به داروهای NSAID را کم می کنند، مصرف نمایند
منابع ویتامین D (مانند ماهی آزاد، تخم مرغ و مکمل های مولتی ویتامین) و منابع بتاکاروتن را روزانه مصرف کنند

سرطان پروستات(Prostate Cancer) 
از جمله شایع‌ترین سرطان ها در کشور ما سرطان پروستات است. یکی از مهمترین علل این سرطان، تغییرات الگوی غذایی به سمت تغذیه نادرست می باشد.
به این بیماران توصیه می شود:
مقادیر کافی پروتئین از منابع کم چربی مثل انواع گوشت کم چربی، مرغ، ماهی و لبنیات کم چربی مصرف کنند
 رژیم غذایی کم چربی و پر فیبر را به همراه افزایش مصرف منابع اسید چرب امگا 3 (مانند ماهی قزل آلا، آزاد، کپور) رعایت نمایند
 مواد غذایی حاوی ایزوفلاونوئید مثل دانه سویا، عدس، شیر سویا، خشکبار، لوبیا و... مصرف کنند
مصرف سبزی‌ها و میوه‌های سبز، زرد، نارنجی و قرمز رنگ (مانند گوجه فرنگی، توت فرنگی و ...) را افزایش دهند

در صورت مصرف کورتون، مصرف نمک را تا حد امکان کاهش دهند

سرطان پستان(Breast Cancer)
به این بیماران توصیه می شود:
غلات کامل (سبوس دار) مانند نان سنگک مصرف کنند
 روزانه 5 واحد و یا بیشتر میوه و سبزی مصرف کنند
وزن خود را در محدوده ایده آل کنترل کنند
 نمک و چربی را در برنامه غذایی خود کاهش دهند
 مصرف گوشت قرمز را محدود و از مصرف الکل پرهیز کنند
 از مصرف سویا و هر نوع ترکیبات حاوی سویا پرهیز نمایند
 روزانه حداقل 8 لیوان آب مصرف کنند
 پرداختن به فعالیت بدنی به میزان حداقل 30 دقیقه در روز توصیه می شود
سرطان کولورکتال (Colorectal Cancer)
افرادی که به علت ابتلاء به کنسر کولورکتال تحت عمل جراحی قرار می گیرند و بخشی از دستگاه گوارش آنها برداشته می‌شود، نیاز به رژیم غذایی خاصی دارند و تنظیم برنامه و رژیم غذایی در بیمارستان باید قبل از ترخیص تحت نظر تیم متشکل از پزشک و مشاور تغذیه و رژیم درمانی صورت گیرد.
بطور کلی این افراد پس از ترخیص باید رژیم غذایی پر کالری با مقدار پروتئین کافی (انواع گوشت، نان و غلات، لبنیات، تخم مرغ و حبوبات) داشته باشند
باید عدم تحمل لاکتوز را در این افراد در نظر داشت و در صورت وجود این مشکل توصیه شود مصرف غذاهای حاوی لاکتوز را کاهش دهند (به طور مثال در برنامه غذایی ، ماست و پنیر جانشین شیر شود)

رژیم غذایی کم حجم در وعده های مکرر توصیه می شود

سرطان پوست  (Skin Cancer)
قرار گرفتن در معرض تابش مستقیم نور آفتاب به مدت طولانی (به علت اشعه ماورای بنفش)، وراثت و وجود سابقه سرطان پوست در خانواده، نازک شدن لایه ازون و رسیدن پرتو فرابنفش بیشتر به زمین، ارتقاع و عرض جغرافیایی بالاتر و پرتو درمانی، از علل اصلی ابتلا به سرطان پوست هستند. برای پیشگیری و کمک به بهبود سرطان پوست توصیه های زیر مفید است:
غذاهای متنوع را به میزان متعادل مصرف کنید
  رژیم غذایی با میزان چربی متعادل و اسید های چرب اشباع (چربی جامد) و کلسترول کم را انتخاب کنید. از منابع غنی اسیدهای چرب امگا 3 مرتباً در رژیم غذایی خود استفاده کنید. ماهی‌های چرب مثل قزل آلا، آزاد، کپور، سالمون و اوزون برون منابع خوب امگا 3 هستند
رژیم غذایی سرشار از سبزی، میوه و فرآورده های غلات را انتخاب کنید
 مصرف قند و شکر و تنقلات شیرین را محدود کنید
 مصرف غذاهای شور و نمک را محدود کنید
 غذا های غنی از فیبر را بیشتر وارد رژیم غذایی خود کنید
 مصرف غذا های نمک سود شده، دودی شده، و غذا های حاوی نیترات (انواع سوسیس و کالباس) را کاهش دهید
 خود را از تابش نور خورشید به ویژه در اواسط روز (بین ساعات 10 صبح و 3 بعد از ظهر) محفوظ نگه دارید
از کرم های ضدآفتاب با درجه محافظت حداقل 15 یا بیشتر، در مناطقی از پوست بدن که در معرض نورخورشید هستند، هر دو ساعت یک بار، حتی در روز های ابری استفاده کنید و پس از شنا یا عرق کردن، کرم را تمدید نمایید

  از لباس‌هایی استفاده کنید که تمام بدن را بپوشانند و روی صورت سایه ایجاد کنند (دستکش و کلاه لبه‌ دار که بر صورت و پشت گردن سایه می اندازد)

افسردگی(Depression)
نحوه تغذیه در بروز و کنترل افسردگی بسیار موثر است.
به این بیماران توصیه می شود:
 مواد غذایی حاوی پروتئین و کلسیم کافی مانند لبنیات مصرف کنند، زیرا استرس های روانی موجب افت سطح نیتروژن و کلسیم خون می شود
 بهتر است در دوره درمان دارویی، پنیرهای محلی کهنه، جگر مرغ، سوسیس و کالباس و یا ماهی دودی مصرف نکنند
 مصرف ماهی و گردو را به دلیل داشتن اسیدهای چرب امگا ٣ افزایش دهند
انواع حبوبات را در برنامه غذایی روزانه خود قرار دهند
 مصرف انواع غذاهای غنی از اسید فولیک و B12،مانند سبزی های برگ سبز، قارچ، بروکلی، آب پرتقال، جوانه گندم، لوبیا قرمز، اسفناج و جگر و گوشت و تخم مرغ را افزایش دهند
 به میزان کافی ویتامین D را از طریق نور مستقیم خورشید و منابع غذایی آن همچون زرده تخم مرغ دریافت نمایند، زیرا سبب کاهش افسردگی می شود
 در مورد مصرف کافئین، اگر یک فنجان قهوه یا چای فرد را با نشاط و سرزنده می‌کند، بهتر است گهگاه نوشیده شود، ولی اگر فرد را تحریک پذیر و عصبی می‌کند، نوشیدنی‌های بدون کافئین مصرف شود
بیمارانی که بر اثر درمان دارویی مبتلا به خشکی دهان هستند، در طول روز باید به طور مکرر مایعات بنوشند (به ویژه آب)
سکته مغزی به علت فشار خون بالا   (Cerebrovascular Accident; CVA)
کنترل وزن و جلوگیری از افزایش فشارخون دراین بیماران بسیار مهم است به همین دلیل رعایت نکات تغذیه ای در این بیماران اهمیت دارد.
به این بیماران توصیه می شود:
  برای جلوگیری از افزایش فشار خون، مصرف چربی‌ها و روغن را کاهش دهند
 مصرف انواع میوه‌ها و سبزی‌هایی که سبب کاهش فشار خون می‌شوند را افزایش دهند
 مصرف 3-2 وعده ماهی در هفته را رعایت نمایند
مصرف نمک و غذاهای پرنمک مانند انواع غذاهای آماده، کنسرو و تنقلات شور را کاهش دهند

 مواد غذایی حاوی کلسیم مثل لبنیات کم چربی، انواع کلم و سبزی های برگ سبز را به مقدار کافی مصرف نمایند دریافت کلسیم در تنظیم فشارخون موثر است

آنمی فقر آهن(Iron Deficiency Anemia)
علاوه بر درمان دارویی و استفاده از مکمل آهن، اصلاح علل آنمی و رفع بی اشتهایی ناشی از آن با جایگزینی آهن از طریق مصرف منابع غذایی حاوی آن و ایجاد محیط اسیدی در معده برای جذب بهتر آهن از جمله موارد مهم در اصلاح این مشکل است.
به این بیماران توصیه می شود:
در برنامه غذایی خود از غلات، حبوبات جوانه زده و حتی الامکان گوشت، مرغ و ماهی و سایر منابع غذایی حاوی آهن استفاده کنند. مصرف غلات و حبوبات جوانه زده باعث افزایش جذب آهن به میزان حداقل دو برابر می‌شود.
 ازانواع مغزها مثل پسته، بادام، گردو و فندق که منابع خوب آهن هستند به عنوان میان وعده استفاده کنند.
 همراه با غذا، سالاد حاوی گوجه فرنگی، کاهو، کلم، فلفل سبز دلمه ای و لیمو ترش تازه یا سبزی های تازه (سبزی خوردن) و بعد از غذا از انواع میوه ها به خصوص مرکبات که حاوی ویتامین C هستند استفاده کنند.
 با اضافه کردن مقدار کمی گوشت به غذاهای گیاهی (مثل سویا) جذب آهن آن را افزایش دهند.

از نوشیدن چای، قهوه و دم کرده های گیاهی، یک ساعت قبل و یک تا دو ساعت بعد از صرف غذا خودداری کنند.

هیپرتروفی پروستات (Benign Prostate Hypertrophy – BPH) 
مصرف زیاد مواد غذایی پر چرب، خصوصا چربیهای حیوانی (گوشت، تخم مرغ و شیر)، در بزرگ شدن پروستات موثر است و خطر بروز سرطان پروستات را نیز افزایش می دهد.
به این بیماران توصیه می شود:
رژیم غذایی حاوی میوه و سبزی فراوان، به ویژه منابع غنی از لیکوپن (مانند گوجه فرنگی) که خطر بزرگ شدن و سرطان پروستات را کاهش می دهند را رعایت نمایند

استفاده ازمنابع غنی از امگا ۳ (مانند مصرف 3-2 وعده ماهی تازه در هفته) که موجب بهبـود علائـم می شود را مد نظر قرار دهند

زخم معده(Peptic Ulcer) 
در درمان تغذیه ای این بیماران بر رژیم غذایی متناسب با نیازها و شرایط بیمار تاکید می شود. درمان کم خونی در صورت وجود آن و تشویق بیمار در پرهیز از خوردن سریع خوراک و کشیدن سیگار نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
به این بیماران توصیه می شود:
برنامه غذایی خود را با وعده های کم حجم و مکرر تنظیم نمایند
 از مصرف زیاد نوشیدنی‌ها و غذاهای محرک در مواردی که حساسیت های غذایی وجود دارد، پرهیز نمایند. همچنین به حساسیت های فردی نسبت به مواد غذایی نیز توجه شود.
مصرف غذاهای سرخ شده را محدود کنند
از مصرف حجم زیاد مواد غذایی پیش از خوابیدن پرهیز نمایند
 اطلاع داشته باشند که تنها روش درمان عفونت هلیکوباکترپیلوری، دارودرمانی است
 در زخم معده هیچ دلیلی برای حذف کامل یک ماده غذایی وجود ندارد، مگر آنکه باعث درد یا ناراحتی معده شود. بنابراین رژیم هربیمار، حسب شرایط وی تنظیم می شود

 از خوردن وعده های غذایی پر حجم و دیرهضم پیش از خواب پرهیز نمایند

سندرم روده تحریک پذیر (IBS - Inflammatory Bowel Syndrome)
به این بیماران توصیه می شود:
 مصرف زیاد غذاهای پر فیبر و یا خیلی کم فیبر ممکن است علائم بیماری را تشدید کند. بنابراین سبزیها، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل را در حد تعادل مصرف نمایند
 مصرف غذاهای چرب را محدود نمایند
مصرف برخی مواد غذایی که ایجاد حساسیت و تحریک پذیری در بیمار می کنند باید محدود شود
وعده‌های غذایی در حجم کم و دفعات بیشتر مصرف نمایند

در برنامه غذایی لازم است مایعات به مقدار کافی مصرف شوند

بیماری فیبروکیستیک پستان  (Fibrocystic Diseases)
به این بیماران توصیه می شود:
مصرف سدیم، مایعات و کافئین را کاهش دهند
دمنوش‌های گیاهی مصرف نمایند
مواد غذایی حاوی ویتامینهای A ،C،E  و B6، و هم‌چنین ید، اسیدهای چرب امگا 3 و سلنیم مصرف کنند

رژیم غذایی کم چرب حاوی فیبر کافی و سویا را رعایت نمایند

خلاصه :
 مصرف زیاد نمک و غذاهای شور، روغن‌ها و چربی‌ها و مواد شیرین، به‌طور مستقیم و غیر مستقیم از عوامل موثر در افزایش فشار‌خون و بروز بیماری های قلبی هستند.
مواد غذایی به‌ طور مستقیم و غیر مستقیم بر میزان لیپیدهای خون اثرگذار هستند. به عنوان مثال روغن‌های زیتون، کلزا، سبوس برنج یا سبوس جو دوسر، لوبیای سویا، بادام زمینی و گردو سبب کاهشLDL  و کلسترول تام می شوند
 پوکی استخوان یکی از بیماری های شایع به ویژه در زنان کشورمان است که عمدتا به دلیل مصرف ناکافی منابع غذایی کلسیم و علل دیگری همچون مصرف زیاد غذاهای پروتئینی، شور، پرفیبر، حاوی کافئین و ... ایجاد می شود
مواد غذایی به‌ طور مستقیم و غیر مستقیم بر میزان لیپیدهای خون اثرگذار هستند. به عنوان مثال روغن‌های زیتون، کلزا، سبوس برنج یا سبوس جو دوسر، لوبیای سویا، بادام زمینی و گردو سبب کاهشLDL  و کلسترول تام می شوند
 کنترل اضافه وزن ناشی از کاهش میزان متابولیسم، به ویژه در بیماران درمان نشده، از جمله نکات قابل توجه در درمان کم‌کاری تیروئید است. این بیماران باید مصرف مواد پرکالری را در رژیم غذایی خود (برحسب سن، جنس و قد) محدود کنند.
 کنترل وزن و جلوگیری از افزایش فشارخون در بیماران قلبی عروقی بسیار مهم است . به این بیماران توصیه کنید:رای جلوگیری از افزایش فشار خون، مصرف چربی‌ها و روغن را کاهش دهند
 مصرف انواع میوه‌ها و سبزی‌هایی که سبب کاهش فشار خون می‌شوند را افزایش دهند
مصرف 3-2 وعده ماهی در هفته را رعایت نمایند

 مصرف نمک و غذاهای پرنمک مانند انواع غذاهای آماده، کنسرو و تنقلات شور را کاهش دهند

منبع: دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت و درمان  


پیشنهاد خواندنی

files-news-673964kam-khooni[6f468d049c59af5933dc63325dacf37c].jpg مشاهده
سمی و یا ایمن بودن فروس بیس گلیسینات؟